قانون کار ایران سه نوع قرارداد اصلی دارد: دائم، موقت (مدت معین) و کار معین. شکل پایان قرارداد و مطالباتی که با رفتن میگیرید، به نوعِ همان قرارداد بستگی دارد، پس اولین چیزی که باید بدانید این است که کدامیک را امضا کردهاید. در ادامه هر نوع را با استناد به مواد قانون کار میبینید، بههمراه قواعد دورهٔ آزمایشی، اجزای یک قرارداد کتبی درست و مطالبات پایان کار.
قرارداد کار در قانون یعنی چه؟
قرارداد کار طبق مادهٔ ۷ قانون کار توافقی است که به موجب آن، کارگر در برابر دریافت حقالسعی کاری را برای مدت موقت یا غیرموقت برای کارفرما انجام میدهد. همین ماده میگوید این توافق میتواند کتبی باشد یا شفاهی. پس یک همکاری واقعی، حتی بدون کاغذ امضاشده، رابطهٔ کارگری و کارفرمایی است و قوانین کار بر آن حاکماند. قرارداد کتبی چیزی به اعتبار این رابطه اضافه نمیکند، ولی شرایط آن (حقوق، ساعت کار، وظیفه، مدت) را قابل اثبات نگه میدارد.
سه نوع قرارداد: دائم، موقت و کار معین
تفاوت این سه در «چطور تمام میشوند» است. قرارداد دائم تاریخ پایان ندارد و برای کاری مناسب است که ماهیت مستمر دارد. قرارداد موقت تاریخ شروع و پایان مشخص دارد و با رسیدن آن تاریخ خاتمه مییابد. قرارداد کار معین بهجای تاریخ، به یک نتیجه گره خورده و با تمامشدن همان پروژه یا وظیفه تمام میشود. جدول زیر تفاوتها را کنار هم میگذارد.
| نوع قرارداد | چطور تمام میشود | مناسب چه کاری | نکتهٔ حقوقی |
|---|---|---|---|
| دائم (غیرموقت) | با روشهای قانونی خاتمه (استعفا، اخراج قانونی، بازنشستگی…) | کارِ با ماهیت مستمر | اگر کار مستمر باشد و مدت ننویسند، دائمی است (تبصرهٔ ۲ مادهٔ ۷) |
| موقت (مدت معین) | با رسیدنِ تاریخ پایان | کارِ مدتدار | پیش از پایان، هیچ طرف یکطرفه حق فسخ ندارد (مادهٔ ۲۵) |
| کار معین | با تمامشدنِ همان کار یا پروژه | یک وظیفه یا پروژهٔ مشخص | موضوع و نتیجهٔ کار باید روشن نوشته شود |
یک نکتهٔ رایج دربارهٔ قرارداد موقت: تمدیدِ آن بهخودیخود قرارداد را دائم نمیکند، مگر طرفین صراحتاً توافق کنند. اما اگر مدت قرارداد تمام شود و شما همچنان سرِ کار بمانید و کارفرما مانع نشود، این «ادامهٔ کار» ممکن است در ادارهٔ کار نشانهٔ تمدید ضمنی رابطه دانسته شود. برای همین بهتر است تکلیف ادامهٔ همکاری پیش از پایان مدت، مکتوب روشن شود.
دورهٔ آزمایشی و آنچه کارفرما باید بپردازد
دورهٔ آزمایشی یک بازهٔ کوتاه در آغاز قرارداد است، نه یک قرارداد جداگانه، و مبنای آن مادهٔ ۱۱ قانون کار است. طبق تبصرهٔ همین ماده، این دوره برای کارگر ساده و نیمهماهر حداکثر یک ماه و برای کارگر ماهر و متخصص حداکثر سه ماه است، فقط یک بار اجرا میشود و قابل تمدید نیست. در طول این دوره حقوق و مزایای کامل و بیمه از روز اول به شما تعلق میگیرد و مدتش جزو سابقهٔ کارتان حساب میشود.
قاعدهٔ مهم دربارهٔ قطع همکاری در این دوره، این است که اثرش برای دو طرف قرینه نیست. اگر کارفرما رابطه را قطع کند، باید حقوق کل دوره را بپردازد؛ مثلاً در دورهٔ سهماهه، حتی اگر فقط چند روز کار کرده باشید، حقوق پایهٔ سه ماه به شما میرسد. اگر خودتان کنار بروید، فقط حقوق روزهایی را میگیرید که واقعاً کار کردهاید. عیدی، سنوات و مانده مرخصی هم بهنسبت مدت کارکرد محاسبه میشود.
یک قرارداد کتبی درست چه چیزهایی دارد؟
مادهٔ ۱۰ قانون کار مشخص میکند که قرارداد کتبی باید چه اطلاعاتی داشته باشد تا در زمان اختلاف، تکلیف طرفین روشن باشد. پیش از امضا مطمئن شوید این موارد در متن آمدهاند:
- مشخصات کامل کارگر و کارفرما
- نوع کار، حرفه یا وظیفهای که باید انجام دهید
- حقوق و مزایا و نحوهٔ پرداخت
- ساعت کار، تعطیلات و مرخصی
- محل انجام کار
- تاریخ شروع و مدت قرارداد
- شرایط خاتمه و سایر موارد توافقشده
طبق تبصرهٔ مادهٔ ۱۰، قرارداد کتبی در چهار نسخه تنظیم میشود: یکی برای کارگر، یکی برای کارفرما، یکی برای ادارهٔ کار و نسخهٔ چهارم برای شورای اسلامی کار یا نمایندهٔ کارگر. اینکه یک نسخهٔ امضاشده در دست خودتان بماند، مهمترین کاری است که میتوانید برای روزِ اختلاف انجام دهید.
پایان قرارداد و مطالباتی که باید بگیرید
با پایان هر قرارداد، چند مطالبه به کارگر تعلق میگیرد که پایان مدت آنها را از بین نمیبرد. حقوق روزهای کارکردِ تسویهنشده، سنوات (که طبق تبصرهٔ ۴ مادهٔ ۷ برای قرارداد موقت به نسبت مدت و به مأخذ هر سال یک ماه آخرین مزد حساب میشود)، عیدی بهنسبت مدت کارکرد، و مانده مرخصی استفادهنشده. وضعیت بیمهٔ ماه آخر و گواهی سابقهٔ کار را هم پیگیری کنید.
این راهنما جای مشاورهٔ حقوقی نیست
مواد قانون کار اینجا به زبان ساده آمدهاند، ولی تفسیر و اجرای آنها در هر پرونده و کارگاه فرق میکند و بعضی موضوعها (مثل سقف مدت قراردادهای موقتِ کارِ مستمر) محل اختلاف است. مرجع رسمی، ادارهٔ تعاون، کار و رفاه اجتماعی و مراجع حل اختلاف است؛ پیش از تصمیم مهم، متن قرارداد خودتان را بخوانید و در صورت ابهام از یک مشاور حقوق کار بپرسید.
پیش از امضا، شرکت را هم بسنجید
یک قرارداد خوب روی کاغذ، جای یک محیط کار سالم را نمیگیرد. پیش از قبول یک پیشنهاد، ببینید کارکنان فعلی و سابق دربارهٔ پرداخت بهموقع حقوق، رعایت قرارداد و فرهنگ مدیریت چه گفتهاند. تجربههای واقعی کارکنان را بخوانید و گزینهها را در شرکتها مقایسه کنید؛ مثلاً پیش از پذیرش نقشی در اسنپ یا دیجیکالا ببینید نظر کارکنان دربارهٔ ثبات شغلی و رفتار قراردادی چیست.
