هر ساعت اضافهکاری ۴۰٪ بیشتر از مزد یک ساعت کار عادی شماست، یعنی ضریب ۱.۴، و طبق قانون کار فقط با رضایت خودتان انجام میشود. این پرداخت روی مزد پایه حساب میشود و سقف روزانهاش ۴ ساعت است. در ادامه میبینید نرخ هر ساعت اضافهکاری را چطور حساب کنید و چرا جمعهکاری، شبکاری و نوبتکاری قاعدهٔ جدا و درصد متفاوتی دارند.
اضافهکاری چیست و ضریبش چقدر است؟
اضافهکاری همان ساعتهایی است که بیشتر از کار موظف خود کار میکنید. کار موظف طبق مادهٔ ۵۱ قانون کار روزانه ۸ ساعت و هفتگی ۴۴ ساعت است، و هر ساعت بیشتر از آن اضافهکاری حساب میشود. مادهٔ ۵۹ نرخ آن را روشن کرده است: هر ساعت اضافهکاری ۴۰٪ بیشتر از مزد یک ساعت عادی، یعنی ضریب ۱.۴. این نرخ فقط روی مزد پایه اعمال میشود، پس حق مسکن، بن خواروبار و حق اولاد در آن حساب نمیشود.
چطور مبلغ اضافهکاری را حساب کنم؟
محاسبه دو قدم دارد. اول مزد یک ساعت کار عادی را بهدست میآورید: مزد روزانه را بر ۷.۳۳ (میانگین ساعت کار روزانه) تقسیم میکنید. بعد آن را در ۱.۴ ضرب میکنید تا نرخ هر ساعت اضافهکاری روشن شود، و این نرخ را در تعداد ساعتهای اضافهکاری آن ماه ضرب میکنید.
یک مثال با عددهای گِرد: فرض کنید مزد روزانهٔ شما یک میلیون تومان است. مزد یک ساعت عادی میشود حدود ۱۳۶٬۴۰۰ تومان (یک میلیون تقسیم بر ۷.۳۳). نرخ هر ساعت اضافهکاری ۱.۴ برابر آن، یعنی حدود ۱۹۰٬۹۰۰ تومان. اگر آن ماه ۲۰ ساعت اضافهکاری داشته باشید، حق اضافهکاریتان حدود ۳٬۸۱۸٬۰۰۰ تومان میشود. اگر دریافتی شما بیشتر از حداقل مزد است، مبنای محاسبه هم همان مزد پایهٔ بالاترتان است.
سقف اضافهکاری و اینکه آیا اجباری است
مادهٔ ۵۹ دو محدودیت مهم گذاشته است. اول اینکه اضافهکاری باید با رضایت کارگر باشد، پس کارفرما در حالت عادی نمیتواند شما را به ماندن بیشتر مجبور کند. دوم اینکه اضافهکاری ارجاعی نباید از ۴ ساعت در روز بیشتر شود، مگر در موارد استثنایی و با توافق. یک استثنا هم در مادهٔ ۶۰ آمده: در شرایط اضطراری مثل جلوگیری از حادثه یا رفع خسارت، کارفرما میتواند اضافهکاری ارجاع دهد و بعد به کارگر اطلاع دهد.
چند گروه اصلاً نباید اضافهکاری کنند: کارگران نوجوان (۱۵ تا ۱۸ سال)، شبکارها و کارگران مشاغل سخت و زیانآور. برای اینها ساعت کار قانونی پایینتر است و اضافهکاری روی سلامتشان اثر میگذارد.
جمعهکاری، شبکاری و نوبتکاری فرق دارند
این سه، اضافهکاری نیستند و قاعدهٔ خودشان را دارند. جمعهکاری برای کار در روز تعطیل هفتگی است، شبکاری برای کار در ساعتهای شب، و نوبتکاری برای کسی که شیفتش در ماه میچرخد. جدول زیر درصد و مبنای هرکدام را کنار هم میگذارد.
| نوع | درصدِ اضافه بر مزد | مبنا | مادهٔ قانون کار |
|---|---|---|---|
| اضافهکاری | ۴۰٪ (ضریب ۱.۴) | ساعتهای بیش از ۸ در روز یا ۴۴ در هفته | مادهٔ ۵۹ |
| جمعهکاری | ۴۰٪ | کار در روز جمعه، بههمراه یک روز تعطیلی جبرانی | مادهٔ ۶۲ |
| شبکاری | ۳۵٪ | کار بین ۲۲ تا ۶ صبح برای کارگر غیرنوبتی | مادهٔ ۵۸ |
| نوبتکاری صبح و عصر | ۱۰٪ | گردش شیفت بدون شب | مادهٔ ۵۶ |
| نوبتکاری صبح، عصر و شب | ۱۵٪ | گردش شیفت شامل شب | مادهٔ ۵۶ |
| نوبتکاری صبح و شب یا عصر و شب | ۲۲.۵٪ | گردش شیفت شامل شب | مادهٔ ۵۶ |
شرط تعلق نوبتکاری این است که شیفتها واقعاً در طول ماه بچرخند. اگر همیشه شب کار کنید و شیفتتان ثابت باشد، فوقالعادهٔ نوبتکاری تعلق نمیگیرد، هرچند شبکاریاش سر جایش است. این فوقالعادهها میتوانند با هم جمع شوند؛ مثلاً کارِ شبِ روز جمعه هم فوقالعادهٔ شب دارد و هم جمعه.
این راهنما جای مشاورهٔ حقوقی نیست
درصدها و مواد قانون کار اینجا به زبان ساده آمدهاند، ولی محاسبهٔ دقیق در هر فیش حقوقی به مبنای ساعت کار همان کارگاه بستگی دارد و بعضی موضوعها (مثل فوقالعادهٔ جمعهکاری بدون روز جبرانی) محل اختلاف است. برای عدد دقیق پروندهتان، به فیش حقوقی، مدیر مالی کارگاه یا ادارهٔ تعاون، کار و رفاه اجتماعی مراجعه کنید.
اضافهکاری را چطور پیگیری کنم؟
اضافهکاری فقط وقتی حق شماست که ثبت و پرداخت شود، پس ساعت ورود و خروجتان را خودتان هم یادداشت کنید و فیش حقوقی را نگه دارید. چون اضافهکاری مشمول بیمه است، هر ماه از سامانهٔ تامین اجتماعی چک کنید که مبلغ درست در لیست بیمه رفته باشد. پیش از قبول شغلی که اضافهکاری زیاد دارد، ببینید کارکنان فعلی و سابق دربارهٔ پرداخت بهموقع همین اضافهکاری چه گفتهاند؛ تجربههای واقعی کارکنان را بخوانید و شرکتها را در فهرست شرکتها مقایسه کنید، مثلاً پیش از پذیرش نقشی در اسنپ یا دیجیکالا.
