اخراج از کار در قانون کار ایران شرط و تشریفات دارد و کارفرما حق ندارد هر وقت خواست و بدون دلیل کارگر را بیرون کند. طبق مادهٔ ۲۷، فسخ قرارداد از سوی کارفرما فقط با قصور کارگر یا نقض آییننامه پس از تذکر کتبی و با نظر مثبت مرجع قانونی ممکن است، و در هر صورت حق سنوات و مطالبات معوقه پرداختنی است. در ادامه میبینید کارفرما در چه صورت حق اخراج دارد، تفاوت اخراج موجه و غیرموجه چیست، بعد از اخراج چه چیزهایی طلب دارید، چطور اعتراض کنید، و اخراج چه ربطی به بیمهٔ بیکاری دارد.
کارفرما در چه صورت میتواند کارگر را اخراج کند؟
قانون کار اختیار کارفرما را در اخراج محدود کرده است. طبق مادهٔ ۲۷، کارفرما تنها وقتی میتواند قرارداد را فسخ کند که کارگر در انجام وظایف محوله قصور ورزیده باشد، یا آییننامههای انضباطی کارگاه را پس از چند تذکر کتبی نقض کرده باشد. حتی در این حالت هم فسخ به تنهایی در اختیار کارفرما نیست و به نظر مثبت شورای اسلامی کار نیاز دارد؛ در واحدهایی که شورا ندارند نظر مثبت انجمن صنفی لازم است، و در کارگاههای فاقد هر دو، نظر مثبت هیئت تشخیص الزامی است.
پس اخراج به دلیل سلیقهای، اختلاف شخصی یا فشار برای کاهش هزینه، بدون طی این مسیر، پایهٔ قانونی ندارد. نکتهٔ مهم دیگر این است که در هر حالت، چه فسخ موجه باشد چه نباشد، کارفرما باید مطالبات و حقوق معوقه را بپردازد و به ازای هر سال سابقه یک ماه آخرین حقوق را بهعنوان حق سنوات بدهد.
اخراج موجه و اخراج غیرموجه چه فرقی دارد؟
تفاوت اصلی در این است که آیا کارفرما شرطهای مادهٔ ۲۷ را رعایت کرده و دلیل اخراج در مرجع قانونی ثابت شده یا نه. تشخیص موجه یا غیرموجه بودن با خودِ کارفرما نیست و بر عهدهٔ مراجع حل اختلاف کار است. جدول زیر نتیجهٔ عملی هر حالت را نشان میدهد:
| وضعیت | چه کسی تشخیص میدهد | نتیجه برای کارگر |
|---|---|---|
| اخراج موجه (قصور یا تخلف ثابتشده) | هیئت تشخیص و در صورت اعتراض هیئت حل اختلاف | قطع رابطهٔ کاری، همراه با پرداخت مطالبات معوقه و حق سنوات (یک ماه به ازای هر سال) |
| اخراج غیرموجه (بدون رعایت شرایط ماده ۲۷) | هیئت حل اختلاف | حکم بازگشت به کار و پرداخت حقوق ایام اخراج؛ یا در صورت انصراف کارگر از بازگشت، ۴۵ روز مزد به ازای هر سال سابقه |
به یک برداشت رایج دقت کنید: حق سنوات در هر دو حالت به کارگر میرسد و موجه بودن اخراج آن را حذف نمیکند. چیزی که با غیرموجه شناختهشدن اخراج به دست میآید، حق بازگشت به کار و دریافت حقوق روزهایی است که بیکار ماندهاید.
بعد از اخراج چه چیزهایی طلب دارید؟
هنگام قطع همکاری چند قلم مطالبه به شما تعلق میگیرد که جدا از موجه یا غیرموجه بودن اخراجاند:
- حقوق و مزایای معوقه: دستمزد و مزایای کارکردهٔ شما تا آخرین روز کاری.
- حق سنوات: یک ماه آخرین حقوق به ازای هر سال سابقه، که طرز حسابکردنش را در راهنمای <a href="/blog/bonus-and-severance">عیدی و سنوات</a> آوردهایم.
- عیدی و پاداش سال: متناسب با مدتی که در آن سال کار کردهاید.
- بازخرید ماندهٔ مرخصی: روزهای مرخصی استحقاقیِ استفادهنشده، به شرحی که در <a href="/blog/annual-leave">مرخصی استحقاقی</a> آمده است.
- جبران اخراج غیرموجه: اگر هیئت حل اختلاف اخراج را غیرموجه بداند و شما نخواهید بازگردید، به ازای هر سال سابقه ۴۵ روز مزد و حقوق.
یک توصیهٔ عملی که بعداً دردسر را کم میکند: برگهٔ تسویه حساب را پیش از دریافت کاملِ این مبالغ امضا نکنید، چون امضای آن معمولاً به منزلهٔ رسیدِ کامل خوانده میشود. اگر شرایط شما را وادار به امضا کرد، عدم دریافت مبالغ را همانجا روی برگه کتباً بنویسید و یک نسخه برای خودتان بردارید.
اگر اخراج را ناعادلانه میدانید، چه کنید؟
اول مدارک را جمع کنید: قرارداد کار، فیشهای حقوقی، سابقهٔ بیمه، پیامها و هر نامه یا ابلاغی که به اخراج مربوط است. بعد به ادارهٔ تعاون، کار و رفاه اجتماعیِ محل کارگاه مراجعه کنید و دادخواست بدهید؛ پرونده اول در هیئت تشخیص بررسی میشود و اگر به رأی آن اعتراض داشته باشید، به هیئت حل اختلاف میرود. در مدتی که مراجع حل اختلاف رسیدگی میکنند، قرارداد کار به حالت تعلیق درمیآید.
سرعت اینجا تعیینکننده است. مهلت ثبت دادخواست کوتاه است (رویهٔ متداول حدود ۳۰ روز از تاریخ اخراج) و تأخیر میتواند پرونده را ضعیف کند یا حتی رفتن شما را «ترک کار» جلوه دهد. پس بهجای اینکه روی عددِ دقیق مهلت حساب کنید، همان روزهای اول اقدام کنید.
این مطلب مشاورهٔ حقوقی نیست
مواد ۲۷ و ۱۶۵ قانون کار مبنای این راهنما هستند، ولی جزئیات پرونده، نوع قرارداد، مهلتها و رویهٔ هیئتها فرق میکند و مقررات هم ممکن است تغییر کند. برای تصمیم دربارهٔ پروندهٔ خودتان، آخرین مقررات را از ادارهٔ کار بپرسید یا با یک وکیل یا کارشناس روابط کار مشورت کنید. هیچ متنی نتیجهٔ یک پروندهٔ مشخص را تضمین نمیکند.

قرارداد موقت و دورهٔ آزمایشی چه حکمی دارند؟
نوع قرارداد روی معنای خاتمهٔ همکاری اثر میگذارد. تمامشدنِ مدتِ یک قرارداد موقت در پایان تاریخش خاتمهٔ طبیعیِ قرارداد است و اخراج شمرده نمیشود؛ ولی اگر کارفرما همان قرارداد موقت را پیش از پایان مدت یکطرفه فسخ کند، این کار قابل اعتراض است و میتواند به جبران خسارت تا پایان مدت بینجامد. در دورهٔ آزمایشی هم هر دو طرف اجازه دارند رابطه را قطع کنند، با این تفاوت که اگر قطع از سوی کارفرما باشد، او باید حقوق تا پایان همان دوره را بپردازد. تفاوت این قراردادها را در انواع قرارداد کار کاملتر توضیح دادهایم.
اخراج و بیمهٔ بیکاری
یک خبر خوب در دلِ اخراج این است که راه بیمهٔ بیکاری را باز میکند. بیمهٔ بیکاری فقط به کسی میرسد که بیکاریاش غیرارادی بوده، و اخراج از سوی کارفرما دقیقاً همین مسیر است؛ به همین دلیل کسی که استعفا داده مشمول آن نمیشود. برای استفاده باید سابقهٔ بیمهٔ لازم را داشته باشید و ظرف حدود ۳۰ روز از تاریخ بیکاری موضوع را به ادارهٔ کار اطلاع دهید. شرایط کامل، مبلغ و مدت دریافت را در راهنمای بیمهٔ بیکاری بخوانید.
پیش و پس از اخراج، شرکت را بشناسید
خیلی از اخراجهای پرتنش از جایی شروع میشوند که کارگر از رفتار شرکت در زمان خروج و تسویه بیخبر بوده است. پیش از قبول یک پیشنهاد کاری، خوب است ببینید یک شرکت موقع جدا شدن کارکنان چطور رفتار میکند؛ تجربههای واقعی کارکنان و فهرست شرکتها برای همیناند، مثلاً پیش از همکاری با اسنپ یا دیجیکالا. اگر از آن طرف خودتان تصمیم به رفتن دارید، راه قانونی و کمهزینهٔ آن را در چطور درست استعفا بدهیم آوردهایم.



